Bez pieniądza

.

.

czyli o gospodarowaniu alternatywnym (ZSRR)

.

.

     W cywilizacji europejskiej można wyróżnić pięć głównych okresów ze względu na sprawowane przywództwo i wyznaczane standardy:

Grecja – od VIII wieku p.n.e. wraz z narodzinami cywilizacji starożytnej Grecji.

Rzym – od bitwy pod Kynoskefalaj w maju roku 197 p.n.e. gdzie po raz kolejny dowiedziona została wyższość rzymskiego legionu nad grecką falangą; przy wyrównanych siłach wojsk śmierć poniosło 8.000 Greków, 5.000 dostało się do niewoli, przy stratach własnych Rzymian wynoszących 700 legionistów.

Zachodnia Europa i Bizancjum – od upadku Cesarstwa Zachodniego w 476 roku do 1453 roku tj. zdobycia Konstantynopola przez Turków i upadku Cesarstwa Wschodniego.

Zachodnia Europa (samodzielnie) – od odkrycia Ameryki przez Kolumba i podbojów kolonialnych do buntu kolonii amerykańskich w 1776 roku.

Stany Zjednoczone – od powstania po współczesność.

.

.

     Początek cywilizacji europejskiej dało wynalezienie pieniądza. Erupcja kultury zsrr_11greckiej nastąpiła w konsekwencji zastosowania pieniądza bitego w handlu. Wzdłuż wybrzeży Morza Śródziemnego powstało bardzo wiele miast-kolonii dla celów prowadzenia wymiany handlowej, samo tylko miasto Milet miało około 90 miast-kolonii. Efektem rozwoju gospodarczego był rozkwit kultury, nazwanej potem europejską. Każdy ze współczesnych Europejczyków upatruje swoich korzeni wśród osiągnięć Greków: literatury, filozofii, organizacji życia społecznego.

.

.

Pieniądz przechodził różne fazy ewolucji:

.

     ● Pieniądz miał wartość fizyczną równą ilości zawartego w nim kruszcu. Najpierw był bity ze szlachetnych metali, głównie złota i srebra, a jego wartość zależała o zawartości w nim szlachetnych kruszców. Ze względu na ograniczoność zasobów szlachetnych metali pieniądz był często psuty. Przykładowo ten sam złoty (980/000) aureus za Augusta miał ciężar 7,70 grama, za Nerona (64 r.) – 7,28 grama, a za Karakalli – 6,54 grama, a ten sam srebrny denar za Augusta ważył 3,89 grama (przy 98% zawartości srebra), za Nerona (64 r.) – 3,41 grama (93% srebra), a za Karakalli – 3,41 grama (47% srebra).

.

     ● Pieniądz zaczął funkcjonować w formie papierowej z jednoczesnym zsrr_9zdeponowaniem w sejfie odpowiadającej mu co do wartości złotem. Początkowo (XII wiek) papierowy kwit musiał mieć stuprocentowe pokrycie w złocie, z czasem jednak coraz mniej pokrycia było wymagane. W końcowym okresie wprowadzono nawet rozróżnienie na pieniądz zewnętrzny wymagający pokrycia i pieniądz wewnętrzny bez pokrycia (Gold Exchange Standard). Wraz z zakończeniem II wojny światowej i układem zawartym w Bretton Woods (1944 r.) pieniądz, szczególnie Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego, przestaje mieć bezpośrednie pokrycie w metalach szlachetnych.

.

     Wraz z założeniem Banku Anglii pieniądz stał się długiem. Panujący otrzymywali papierki od banku (centralnego) za co musieli zwracać także odsetki. Do dziś pieniądz jest emitowany wyłącznie w formie długu (rządy zazwyczaj pożyczają od banków centralnych lub MFW, klienci indywidualni od banków komercyjnych).

.

zsrr_8.

    Pieniądz miał umowną wartość oznaczeń zawartych na papierze. Definitywnym początkiem nowego okresu wymiany pieniądza papierowego na złoto jest szok Nixona (15.08.1972), czyli jednostronna deklaracja prezydenta Stanów Zjednoczonych o rezygnacji z wymiany papierowych dolarów na złoto według sztywnego kursu 35 dolarów za uncję. Od tego czasu pieniądz jest papierem, w zasadzie bez jakiegokolwiek pokrycia.

.

     ● Pieniądz jest zapisem cyfrowym. I nie ma, poza gotówką, formy materialnej. Zresztą, gotówka stanowi zaledwie kilka procent ogólnej ilości pieniądza. Cyferkowy pieniądz „produkujemy” w ogromnych ilościach. Ze względu na jego dynamiczny i niekontrolowany przyrost zmieniamy stale jego definicje (agregaty).

.

.

     Pieniądz miał służyć społecznej wymianie dóbr. Jest jednym z filarów cywilizacji Zachodniej, która podbiła każdy bez wyjątku zakątek świata i ułożyła go sobie na własną modłę.  Czy jednak jest możliwe zbudowanie cywilizacji alternatywnej, bez pieniądza? Czy dla społecznej wymiany dóbr pieniądz jest koniecznie niezbędny?

.

     Taki miał być socjalizm utopijny. Odrzucał on własność prywatną, dziedziczenie dóbr, podział na klasy, wyzyskiwaczy i wyzyskiwanych. Postulował wynagradzanie zsrr_1proporcjonalne do wkładu świadczonej pracy, a także równe prawa dla wszystkich, w tym dla kobiet. Ten porządek utopijnego socjalizmu niektórzy jego przedstawiciele, jak Robert Owen (1771-1858) i Charles Fourier (1772-1837), próbowali w mikroskali zrealizować w praktyce. Niektóre z tych idei, jak równość wobec prawa, weszły na stałe do organizacji społeczeństw Zachodu. Ale tych najważniejszych, takich jak zniesienie własności prywatnej i wzajemnego wyzysku ludzi, znieść się nie udało. Do dziś własność prywatna i rywalizacja jednostek stanowią kamienie fundamentów cywilizacji zachodniej.

.

     Drugą próbą o donioślejszym charakterze była rewolucja październikowa (1917 r.) i utworzenie pierwszego bezklasowego państwa Związku Radzieckiego. ZSRR od początku odcinał się od spuścizny Rosji. Nowa Rosja Sowiecka nie spłaciła zobowiązań międzynarodowych powstałych w okresie monarchii, a ponadto w lutym 1918 roku anulowała długi carskie.

.

     Osią zła według komunistycznej władzy był pieniądz, czerpanie pożytku z jego posiadania i obrotu nim. Dlatego Rosja Sowiecka w sposób szybki i skuteczny zsrr_2zlikwidowała pieniądz. W roku 1914 w Cesarstwie Rosyjskim działało 50 banków akcyjnych o łącznym kapitale akcyjnym 6,28 mld rubli, w tym Bank Handlowy w Warszawie o kapitale 217,4 mln rubli. W 1917 roku znacjonalizowano bank centralny – Gosudarstwiennyj Bank, przemianowany następnie na Bank Ludowy RSFRR. A potem połączono z nim wszystkie pozostałe banki. Pod koniec 1918 roku połączono aparat skarbowy z kredytowym we wspomnianym powyżej Banku Ludowym. Ostatecznie i ten bank zlikwidowano w styczniu 1920 roku. W ten sposób bankowość w Związku Radzieckim przestała istnieć.

.

     W międzyczasie drogą narastającej inflacji wyeliminowano pozostające w obrocie środki płatnicze. Kurs papierowego rubla w stosunku do złotego rubla wynosił w lutym 1917 roku 3,7 do 1, a w chwili wybuchu Rewolucji Październikowej w listopadzie 1918 roku już 6,0 do 1. Łącznie w 1918 roku wyemitowano 27,3 mld rubli, w roku 1919 – 60.740 mld rubli, w roku 1920 – 225.014 mld rubli, a w roku 1921 – 1.168.596 mld rubli. W ciągu trzech lat nastąpił przyrost masy pieniądza o ponad 40 tysięcy razy i to pomimo malejącej masy towarowej!!! Oprócz banknotów emitowano także bilety skarbowe (kaznaczejskije znaki). A w okresie funkcjonowania Rządu Tymczasowego (luty-październik 1918 r.) emitowano banknoty nowego wzoru tzw. „dumki” lub „kierenki„. W niektórych regionach rolę pieniądza niskiego nominału przejęły znaczki pocztowe. Chaos był zupełny, a zaufanie do pieniądza żadne. 

.

     Podstawą do nabywania dóbr miały być znaki papierowe emitowane przez Centralny Budżetowo-Rozrachunkowy Zarząd przy Ludowym Komisariacie Finansów. Ale te papiery nie miały już nic wspólnego ani z systemem bankowym, który przestał istnieć, ani z tradycyjnym pieniądzem, który znikał z obrotu. Gospodarka sowiecka była w tym momencie niemal w pełni komunistyczna, bez własności i bez pieniądza.

.

zsrr_3     Wprawdzie w okresie Nowej Polityki Ekonomicznej (NEP) powrócono i późniejszych latach także powracano w ZSRR do tradycyjnej gospodarki kapitalistycznej, ale zabiegi te traktowano jako tymczasowe kompromisy ze względu na fakt, że w większości świata, z którą prowadzono wymianę handlową nadal występował ustrój niesprawiedliwości klasowej. Nigdy potem aż do rozkładu Związku Radzieckiego ani bankowość ani pieniądz nie odgrywały w tej gospodarce znaczącej roli.

.

     Sukcesy gospodarcze Związku Radzieckiego są powszechnie znane. Z perspektywy kilkudziesięciu lat jakie nas od nich dzielą wydają się jeszcze bardziej imponujące niż widzieli je współcześni. Tym bardziej, że Rosja Sowiecka miała przeciwko sobie, przynajmniej w początkowych latach, niemal cały świat. Z pierwszej wojny światowej (1914-1918), Rewolucji Lutowej (1917), Rewolucji Październikowej (1918), Wojny Domowej (1918-1919) i wojny polsko-bolszewickiej (1920-1921) Sowieci wyszli bardzo zniszczeni. W wyniku fal masowych represji 1918-1921, 1928-1931, 1934-1935, 1937-1938, 1943-1946 i 1948-1953 rządzący planowo wymordowali około czterdziestu milionów własnych obywateli. Kraj w największym stopniu został także zniszczony w wyniku działań II wojny światowej (1941-1945), w której oddało życie około dwudziestu milionów obywateli ZSRR. A jednak pomimo tak ogromnych zniszczeń i strat, bez banków i bez pieniądza, powstała największa obok USA potęga przemysłowa i militarna świata.

.

     Jak przebiegał rozwój gospodarczy Rosji Sowieckiej w czterdziestoleciu 1913-1956 w porównaniu do najbardziej rozwiniętych państw Zachodu? Przede wszystkim nastąpiła zmiana struktury klasowej ludności. O ile w 1913 roku chłopi małorolni i drobni rzemieślnicy stanowili 2/3 ludności to w 1956 roku w zasadzie nie było ich już w ogóle. Za to 60% stanowili robotnicy, a 40% chłopstwo kołchozowe. Klasy wyzyskujące przestały istnieć. Jednocześnie ludzie przesiedlili się ze wsi do miast. W 1913 roku na wsi mieszkało 82% ludności (25 mln), a w 1956 roku już tylko 57% (87 mln). Przeciętna długość życia wzrosła w tym okresie w Rosji Sowieckiej ponad dwukrotnie.

.

     Produkcja przemysłowa ZSRR wzrastała w okresie 1918-1957 średnio 10% zsrr_4rocznie, w tym przemysł wielki średnio 11,4%. Natomiast w krajach kapitalistycznych średnioroczne wzrosty wynosiły: USA – 3,2%, Anglia – 1,9%, Francja – 3,0%. Warto zauważyć, że  II wojna światowa spowodowała ogromne straty w gospodarce Rosji Sowieckiej, a jednocześnie napędzała koniunkturę w USA. Według danych ZSRR Niemcy zniszczyli całkowicie lub częściowo 1710 miast i osiedli oraz przeszło 70 tysięcy wsi, zdewastowali zakłady hutnicze, które przed wojną wytapiały 60% stali, zniszczyli kopalnie, które wydobywały 60% węgla, zniszczyli 40 tysięcy szpitali, 84 tysiące szkół, 43 tysiące bibliotek itd. Dla porównania Stany Zjednoczone nie poniosły żadnych strat na własnym terytorium. Jeśli zestawić okresy 11 lat przedwojennych (1930-1940) i 11 lat powojennych (1947-1957) to średnie tempo wzrostu wyniosło w ZSRR – 16,2%, a Stanach Zjednoczonych – 2,9%, Anglii – 3,3%, Francji – 2,6%.

.

     Całkowity dochód narodowy w ZSRR w okresie 1913-1956 wzrósł 19,1 razy, a w USA – 3,2 razy, w Anglii – 1,9 razy, we Francji – 1,8 razy. Dochód narodowy w przeliczeniu na jednego mieszkańca wzrósł w ZSRR – 13,3 razy, w USA – 1,9 razy, w Anglii – 1,7, we Francji – 1,7 razy.

.

zsrr_5     Przedrewolucyjna Rosja w 1913 roku w globalnej produkcji przemysłowej była 5. w świecie i 4. w Europie, a w 1956 roku ZSRR był już 2. w świecie i 1. w Europie. Pierwsze miejsce w Europie i drugie w świecie ZSRR w 1956 roku miało w ● przemyśle maszynowym, ● produkcji traktorów, ● produkcji energii elektrycznej, ● wydobyciu węgla, ● wytopie surówki żelaza, ● wytopie stali, ● produkcji cementu, ● produkcji cukru i in.

.

     Wydajność pracy w okresie 1913-1956 w ZSRR wzrosła 9 razy, podczas kiedy w USA – 2,2 razy, w Anglii – 1,4 razy, we Francji – 1,8 razy.

.

.

Tempo wzrostu produkcji przemysłowej wyniosło w okresie 1913-1956 łącznie: ZSRR – 30,2 razy, w tym przemysł wielki: ZSRR – 43,5 razy, USA – 4,1 razy, Anglia – 1,8 razy, Francja – 1,8 razy.

Tempo wzrostu przemysłu maszynowego i metalowego: ZSRR – 144 razy, USA – 5,5 razy, Anglia – 3,8 razy, Francja – 3,9 razy.

Tempo wzrostu produkcji energii elektrycznej: ZSRR – 99 razy, USA – 27,6 razy, Anglia – 21,4 razy, Francja – 26,9 razy.

zsrr_6Tempo wzrostu wydobycia węgla, w przeliczeniu na kamienny: ZSRR – 12,9 razy, USA – 0,93 razy (zmalało), Anglia – 0,77 razy (zmalało), Francja – 1,3 razy.

Tempo wzrostu wydobycia ropy naftowej (bez gazu): ZSRR – 9,1 razy, USA – 10,4 razy.

Tempo wzrostu produkcji surówki żelaza: ZSRR – 8,5 razy, USA – 2,2 razy, Anglia – 1,3 razy, Francja – 1,3 razy.

Tempo wzrostu produkcji stali: ZSRR – 11,5 razy, USA – 3,3 razy, Anglia – 2,7 razy, Francja – 1,9 razy.

Tempo wzrostu produkcji wyrobów walcowanych z żelaza i stali: ZSRR – 10,8 razy, USA – 3,2 razy, Anglia – 2,6 razy, Francja – 2,1 razy. ● Cement: ZSRR – 16 razy, USA – 3,4 razy, Anglia – 4,4 razy.

Tempo wzrostu produkcji tkanin bawełnianych (surowych): ZSRR – 2,4 razy, USA – 1,7 razy, Anglia – 0,2 razy (zmalało).

.

     Produkcja podstawowych wyrobów przemysłowych w ZSRR w odsetkach produkcji USA, Anglii, Francji i RFN wynosiła:

● produkcja surówki:

1913: USA – 13%, Anglia – 40%, Francja – 46%;

1956: USA – 52%, Anglia – 267%, Francja – 311%, RFN – 203%.

zsrr_7● produkcja stali:

1913: USA – 14%, Anglia – 55%, Francja – 62%;

1956: USA – 47%, Anglia – 232%, Francja – 363%, RFN – 210%.

● wydobycie węgla (w przeliczeniu na kamienny):

1913: USA – 6%, Anglia – 10%, Francja – 65%;

1956: USA – 77%, Anglia – 163%, Francja – 651%, RFN – 226%.

● produkcja energii elektrycznej:

1913: USA – 8%, Anglia – 44%, Francja – 100%;

1956: USA – 26%, Anglia – 187%, Francja – 334%, RFN – 218%.

● produkcja cementu:

1913: USA – 11%, Anglia – 61%, Francja – 92%;

1956: USA – 46%, Anglia – 192%, Francja – 218%, RFN – 126% itd.

.

 

zsrr_10    

.

.

     Statystyki można mnożyć, a ich wyniki zdają się za każdym razem być imponujące. W latach trzydziestych Rosja Sowiecka i niemiecka III Rzesza rywalizowały na arenie międzynarodowej, gospodarcze osiągnięcia obydwu tyrani były imponujące. Ich przywódcy, Stalin i Hitler, byli bardzo popularni w świecie. Obaj byli m.in. wybierani na „Człowieka Roku” tygodnika Time. Hitler był nim w roku 1938, a Stalin nawet dwukrotnie w 1939 r. i w 1942 r. Do pokojowej nagrody Nobla kandydatura Hitlera wysuwana była w roku 1939, a kandydatura Stalina nawet dwukrotnie – w 1945 roku i w 1948 roku.

.

.

.

 [koniec części pierwszej]

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>