Bogactwo narodu [2]

.

.

… czyli życie na kredyt

.

.

Czy wielkość zadłużenia gospodarki może być miarą dobrobytu obywateli?

..

    Od czasów Adama Smitha przyjmuje się powszechnie, że o bogactwie narodów (państw) stanowi strumień przepływających przez nie dóbr. Dobra mają charakter zarówno materialny (towary) jak i niematerialny (usługi). Jeśli jakieś dobro można zmierzyć, a tym miernikiem jest cena jego wymiany, wówczas jest ono składnikiem dobrobytu. Dobro jest zatem w ekonomii czymś co jedna strona jest gotowa sprzedać, a druga nabyć. Istnieje oczywiście wiele dóbr, które nie są przedmiotem wymiany jak na przykład: czas wolny, poczucie bezpieczeństwa publicznego i socjalnego, długość życia, opieka zdrowotna, dostęp do opieki przedszkolnej i oświaty, zanieczyszczenie środowiska.  Te dobra jakkolwiek mają wpływ na nasze odczucie dobrobytu nie stanowią przedmiotu pomiarów ekonomicznych. Pewne uzupełnienie tych braków stanowi opracowywany przez agendę ONZ  - Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) wskaźnik rozwoju społecznego (Human Development Index, HDI).

.

    Wielkość strumienia dóbr przepływającego przez społeczeństwo nazywana jest Produktem Krajowym Brutto. Jego pomiaru można teoretycznie dokonywać na trzy sposoby: dochodowy (jako suma przychód osiągniętych przez podmioty gospodarcze), wydatkowy (jako suma wydatków na dobra) lub produkcyjny (jako wartość rynkowa wyprodukowanych dóbr). W praktyce międzynarodowej wypracowano dwa standardy pomiarów efektów działalności gospodarczej, w tym PKB (tzw. Systemy Rachunków Narodowych): zalecany przez Unię Europejską (ESA95) oraz zalecany przez ONZ (SNA93). Różnice między nimi nie są istotne.

.

    Stosowany przez Polskę System Rachunków Narodowych spełnia normy obydwu przywołanych powyżej regulacji. Wartość Produktu Krajowego Brutto uzyskuje się z jednej strony dodając do „produkcji globalnej” „podatki” i odejmując „zużycie pośrednie”, z drugiej zaś – dodając do „spożycia” „akumulację” i „eksport” a odejmując „import”.

     Krytycy definiowania bogactwa narodu przez pomiar PKB podnoszą liczne jego mankamenty, z których dwa wydają się szczególnie istotne t.j. nieuwzględnianie produkcji nieewidencjonowanej (tzw. szarej strefy) oraz obrotu towarami nielegalnymi i usługami sprzecznymi z prawem (tzw. czarny rynek). „Szarą strefę” łączy się najczęściej z nieewidencjonowaniem przez przedsiębiorcę sprzedaży celem uniknięcia płacenia podatków oraz zatrudnianiem przez niego pracowników „na czarno” celem uniknięcia płacenia ubezpieczeń społecznych. Udział „szarej strefy” w gospodarce Unii Europejskiej szacowany jest na 15% PKB, a w gospodarce polskiej od 14-17% (GUS) do 25-29% (Friedrich Schneider). Z badań przeprowadzonych przez PKPP Lewiatan w roku 2012 wynikało, że aż jedna trzecia firm zatrudniało przynajmniej część pracowników w „szarej strefie”. „Czarny rynek” polega głównie na obrocie narkotykami i farmaceutykami, bronią, prostytucją, dobrami objętymi prawem autorskim bez zgody autorów świadczeniem usług, organami ludzkimi,  egzotycznymi zwierzętami oraz alkoholem i tytoniem bez akcyzy. Szacuje się, że 1,8 mld osób na świecie czerpie dochody z „czarnego rynku”. Według szacunków ONZ (World Drug Report 2005) sam tylko obrót narkotykami osiągnął sumę 321,6 mld dolarów. Wielkość światowego czarnego rynku szacowana jest na 1,8 bln dolarów.

.

    Wszystkie operacje gospodarcze wykonywane są z użyciem pieniądza, zarówno w formie gotówkowej jak i bezgotówkowej. W formie gotówkowej jest go tyle, żeby obsłużyć najprostsze operacje, które z różnych powodów nie są wykonywane z użyciem kart elektronicznych oraz przelewami na rachunkach bankowych. Gotówka to tylko bardzo niewielka ilość pieniądza będąca w obiegu. Pewną jego część stanowią jeszcze różne zobowiązania emitentów jednak coraz większa część pieniądza ma charakter zapisu cyfrowego na rachunkach. Ilość pieniądza na materialnych nośnikach (papierze) stale maleje – coraz częściej posługujemy się kartami płatniczymi.

.

    Ile jednak jest w sumie pieniądza? W swojej największej i stale rosnącej masie jest niematerialny, ma charakter wyłącznie zapisu cyfrowego. Jego ilość wzrasta tak jak wartość zapisanych na kontach cyferek, a niekiedy maleje – szczególnie kiedy bank umarza zobowiązania kredytobiorcy. Pieniądz rodzi się łatwo z niczego i równie łatwo potrafi zniknąć. Pieniądz rodzi się kiedy jest udzielany nowy kredyt, każdy nowy kredyt to nowa „porcja” pieniądza na rynku. Spłacenie lub umorzenie kredytu jest równoznaczne ze zmniejszeniem ilości pieniądza. Łączna ilość pieniądza pozostająca w obiegu jest z reguły zapisana na rachunkach bankowych bądź to jako nasz stan posiadania (aktywa), bądź nasze zobowiązanie do spłaty (kredyt, pasywa).

.

    Nie ma jednoznacznej definicji czym jest pieniądz, częściej mówimy o funkcjach, które spełnia lub – zdaniem niektórych – spełniać powinien. Dla pomiaru ilości pieniądza posługujemy się pojęciami tak zwanych agregatów pieniądza.

.

    Agregaty, oznaczane dużymi literami M (Money) wraz z cyfrą (zazwyczaj od 1 do 5), obejmują różne ilości pieniądza. Wraz ze wzrostem cyfry maleje płynność masy pieniądza. Agregat pieniężny M0 jest pieniądzem banku centralnego. Stanowi go gotówka oraz środki zgromadzone na rachunkach banków komercyjnych w banku centralnym. • Agregat pieniężny M1 obejmuje oprócz agregatu M0 także depozyty na żądanie w bankach komercyjnych osób prywatnych, podmiotów gospodarczych i instytucji finansowych nie będących bankami. • Agregat pieniężny M2 obejmuje oprócz agregatu M1 także wszystkie depozyty w bankach komercyjnych o terminie zwrotu do 2 lat włącznie. Agregat M2 jest  często stosowany do prognozowania inflacji. Agregat pieniężny M3 obejmuje oprócz agregatu M2 także bankowe papiery dłużne o terminie zwrotu do 2 lat oraz zobowiązania banków z tytułu operacji przeprowadzonych z podmiotami nie bankowymi. Od roku 2006, agregat M3 nie jest kontrolowany przez bank centralny USA (nie uwzględnienia się go w statystyce). Natomiast w Polsce od marca 2003 roku agregat M3 uznawany jest za najważniejszą kategorię pomiaru podaży pieniądza (zgodnie ze standardami Unii Europejskiej).

     Oznaczenia i sposób pomiaru agregatów pieniężnych nie we wszystkich państwach jest jednakowy. Na przykład w Stanach Zjednoczonych stosuje się m.in. agregat MZM  tzw. „Pieniądze Zerowej Dojrzałości” (MZM = M2 – lokaty terminowe + fundusze rynku pieniężnego), agregat M4- (M4- = M3 + papiery komercyjne), agregat M4 (M4 = M4- + T-Bills czyli bony skarbowe z zapadalnością do 1 roku) i najszersza miara pieniądza czyli agregat L (L = M4 +BA czyli płatności gwarantowane przez bank).

.

     Prowadzenie niemal każdej działalności gospodarczej związane jest zazwyczaj z korzystaniem z zewnętrznych źródeł finansowania. Pozyskiwane w ten sposób środki przeznaczone są głównie na zachowanie płynności i inwestycje. Wydatki związane z pozyskaniem w ten sposób pieniądza zalicza się do kosztów prowadzenia działalności.

    Jeśli działalność gospodarcza prowadzona jest w sposób zachowawczy i bez dynamicznego rozwoju wówczas zapotrzebowanie na pieniądz zewnętrzny jest stosunkowo niewielkie – może nawet nie wystąpi wcale. Jeśli natomiast co roku następuje inwestowanie w wybrane aktywa trwałe (nieruchomości, patenty, maszyny, technologie itp.) oraz zwiększane są płace dla coraz bardziej wykwalifikowanych pracowników wówczas niezbędne jest znaczne wsparcie pieniądzem zewnętrznym.

.

    Można powiedzieć, że wielkość przewidywanych zysków jest zależna od wielkości pobranego przez podmiot kredytu (pamiętajmy, że stronami kredytowania są zarówno występujący o kredyt podmiot jak i udzielający mu kredytu bank, szczególnie bank musi być przekonany, że kredyt wykorzystany zostanie na cele zgodne z przeznaczeniem, a potem także wraz z odsetkami zostanie spłacony).

.

    Z punktu widzenia podaży pieniądza na rynku występują cztery rodzaje podmiotów: bank centralny, banki komercyjne, przedsiębiorstwa oraz gospodarstwa domowe.

 

    Bank centralny tworzy na swoich rachunkach „własny” pieniądz, bądź to jako gotówka, bądź to na prowadzonych u siebie rachunkach banków komercyjnych (M0). W parciu o ten pieniądz banku centralnego w bankach komercyjnych następuje jego pomnożenie przez udzielanie przez nie kredytów przedsiębiorstwom, gospodarstwom domowym oraz instytucjom finansowym. Banki komercyjne mogą także udzielać kredytów rządowi i jego agendom w celu pokrycia deficytu budżetowego. Jeśli stopa rezerw obowiązkowych wynosi 1% (tak jak ma to miejsce w strefie euro) wówczas każdy bank pod posiadane przez niego 1 euro może pożyczyć podmiotom 100 euro (obieg pierwotny).

.

    W danych publikowanych comiesięcznie przez bank centralny (NBP) występują poszczególne ilości agregatów pieniądza M0, M1, M2 oraz M3, a także podana jest ich struktura, to znaczy jakiemu rodzajowi podmiotu udzielony został kredyt przez banki komercyjne.

.

    Oczywiście największą część agregatów pieniężnych stanowią kredyty, które w zestawieniach NBP można podzielić na cztery grupy:

● udzielane dla Gospodarstw domowych oraz Instytucji niekomercyjnych działających na rzecz gospodarstw domowych,

● udzielane dla Niemonetarnych instytucji finansowych,

● udzielane dla Przedsiębiorstw,

● udzielane dla Instytucji samorządowych,

oraz udzielane dla Funduszy ubezpieczeń społecznych.

Kredyty są zjawiskiem masowym w każdej gospodarce towarowo-pieniężnej, a z drugiej udziela je za każdym razem konkretny kredytodawca konkretnemu kredytobiorcy, który musi mu daleko uprawdopodobnić prawdopodobieństwo spłaty kredytu. Jakkolwiek pojedyncze kredyty mogą wynikać z czynników pozagospodarczych to w swojej masie kredyty stanowią o sile, zarówno kredytodawców jak i kredytobiorców. Wielkość udzielonych kredytów jest najlepszym miernikiem dynamiki rozwoju i siły gospodarki.

    Z drugiej strony wielkość kredytów udzielonych głównym uczestnikom rynku towarowo-pieniężnego jest jednocześnie niemal całością podaży pieniądza (w warunkach polskich przyjmowany jako agregat pieniężny M3).

    Z użyciem pieniądza dokonuje się wszelkich operacji gospodarczych, zarówno tych, na podstawie których naliczamy Produkt Krajowy Brutto i jego liczne odmiany, jak i część gospodarki pozostającej w „szarej strefie” a także stanowiącej „czarny rynek”.

.

    Każdą gospodarkę charakteryzuje podobna zależność „dynamiki udzielonych kredytów” do „dynamiki PKB”. Z reguły „dynamika udzielonych kredytów” w większym stopniu oddaje wahania rynku, jest bardziej czułym barometrem rynku. „Dynamika udzielonych kredytów” uwzględnia także te zmiany w gospodarce, które przez PKB z założenia uwzględniane być nie mogą (na przykład „szara strefa” i „czarny rynek”).

.

    Wydaje się zasadnym sformułowanie tezy, że do pomiaru rocznego strumienia dóbr przepływającego przez społeczeństwo znacznie lepszym miernikiem jest suma kredytów udzielonych uczestnikom rynku, a nawet agregaty pieniężne, aniżeli PKB. Inaczej mówiąc, lepszym miernikiem przepływających przez nas dóbr jest ilość pieniądza na rynku. Popyt na pieniądz i ilość pieniądza pozostająca w cyrkulacji, w szczególności stanowiącego kredyty udzielone rynkowym podmiotom i na rynkowych zasadach w większym stopniu informuje o naszym dobrobycie niż PKB, do którego części danych zwyczajnie nie podajemy, bo wiązałoby to się bądź z większymi obciążeniami fiskalnymi dla nas („szara strefa”) bądź z dotkliwymi sankcjami prawnymi do kary pozbawienia wolności włącznie („czarny rynek”).

.

    Mierzmy zatem strumienie pieniądza, zamiast wielkości służące do pomiaru PKB, przy których każdy z nas ma osobisty interes, by je zniekształcać (choćby ze względu na podatki). Mierzmy strumienie pieniądza, bo one więcej powiedzą o naszym bogactwie niż składane przez nas przed fiskusem deklaracje.

.

     Współczesny pieniądz to dług. Pomiar ilości pieniądza w obiegu to nic innego jak pomiar naszego zadłużenia. Im większa ilość pieniądza cyrkuluje w gospodarce tym większy jest nasz dług. Paradoksalnie im jest jesteśmy bogatsi tym większe za naszymi plecami stoi zadłużenie. Mierzmy dług, a będziemy znali nasze bogactwo.

.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>