Upadek komunizmu

.

.

czyli Keynes II

.

.

     Teorii na temat upadku komunizmu w 1989 roku jest kilka. Największy rozgłos w mediach zdobyła ta, która przypisuje szczególną rolę prezydentowi Stanów debt_reagan_2Zjednoczonych Ronaldowi Reaganowi (1981-1989) (Ronald Reagan), premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher (1979-1990) (Margaret Thatcher), papieżowi Janowi Pawłowi II (1978-2005) oraz sekretarzowi generalnemu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, a potem jedynemu prezydentowi ZSRR Michaiłowi Gorbaczowowi (1985-1991) (Michaił Gorbaczow). Bardzo kosztowny wyścig zbrojeń (wojny gwiezdne), rywalizacja gospodarcza supermocarstw i szczególna konfiguracja jednoczesnego wystąpienia w historii tych osób miała spowodować, że komunizm runął. Jednak polityka zwalczania komunizmu prowadzona przez Reagana spowodowała ogromny wzrost długu publicznego (rysunek powyżej).

.

     Reagan obsesyjnie zwalczał wszelkie ruchy i rządy komunistyczne na całym świecie (na rysunku poniżej państwa komunistyczne). komunizm_11ZSRR nazywał „imperium zła”. Moi drodzy Amerykanie, cieszę się że mogę wam oznajmić podpisanie dzisiaj prawa zakazującego istnienia Związku Sowieckiego. Za pięć minut rozpoczniemy bombardowanie ZSRR – zażartował Reagan podczas testowania mikrofonów przed audycją radiową podczas kampanii re-elekcyjnej 11 sierpnia 1984 r.; jednak mikrofony były włączone i alarm poszedł w eter.

.

     Niektórzy zwracają jeszcze uwagę na innowacyjność społeczeństw zachodnich. Eksplozja technologii komputerowych w państwach Zachodu miała się w znacznym stopniu przyczynić do upadku starego porządku. Jeszcze inni podnoszą znaczenie opozycji demokratycznej w państwach socjalistycznych oraz zrywu wolnościowego w Polsce uwieńczonego powstaniem Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych Solidarność.

.

     Jeszcze inni podkreślają niewydolność gospodarczą systemu komunistycznego/socjalistycznego i odgórne mało efektywne zarządzanie gospodarką. Wydają się przy tym zupełnie zapominać, że w komunizm_3początkowych okresach, liczonych na dziesięciolecia, po powstaniu komunizmu w państwach, w których zapanował dokonał się potężny skok cywilizacyjny. Dotyczy to nie tylko Związku Radzieckiego i Chin, ale także wszystkich innych państw komunistycznych. Do końca lat siedemdziesiątych XX wieku komunizm był ideologią, z która flirtowali, w sposób jawny bądź ukryty, najwybitniejsi intelektualiści, naukowcy, działacze społeczni i politycy. W większości państw europejskich partie komunistyczne odgrywały znaczącą rolę w polityce (rysunek powyżej pokazuje sytuację we Włoszech i Francji).

.

     A jak upadek komunizmu przedstawia się z perspektywy nauk ekonomicznych? Czy zaobserwowano jakieś szczególne symptomy, które mogły świadczyć o zbliżającym się upadku ustroju komunistycznego? Od zakończenia II wojny światowej świat rozwijał się według jasnych reguł: Bank Światowy (USA) i Międzynarodowy Fundusz Walutowy (Europa) kreowały środki dla rozwoju gospodarczego państw, GATT odpowiadał za organizację rynku wymiany międzynarodowej, a amerykański dolar spełniał rolę waluty światowej. Jednostronne zobowiązanie Stanów Zjednoczonych do wymiany amerykańskich dolarów na złoto według kursu 35$/oz (31,1035 gram) powodowało, że zaufanie do amerykańskiej waluty było powszechne i państwa ją gromadziły na równi ze złotem.

.

1_central_bank_gold_reserves

US_gold_rezerwy     Nie wszyscy jednak podchodzili do dolara w sposób równie bezkrytyczny, część państw wymieniała gromadzone dolary na złoto banku centralnego USA. Złoto płynęło strumieniem z banku centralnego Stanów Zjednoczonych do banków centralnych państw europejskich (rysunek obok). Rezerwy złota FED z rekordowego poziomu 22.500 ton po zakończeniu II wojny światowej zmalały o 2/3 osiągając w 1971 roku poziom 8.500 ton. Dłuższe utrzymywanie jednostronnego zobowiązania USA gotowości wymiany dolarów USA na złoto po kursie 35$/oz groziło utratą w krótkim czasie wszystkich rezerw złota zgromadzonych w Fort Knox. W 1971 roku USA miały pokrycie w złocie jedynie na 22% krążących w gospodarce światowej dolarów. W tej sytuacji prezydent Richard Nixon (1969-1973) 15 sierpnia 1971 roku ogłosił zawieszenie wymienialności dolarów na złoto według sztywnego kursu. Świat przeżył tzw. szok Nixona. Zaufanie do dolara w jednej chwili zniknęło. Ekonomiści amerykańscy wprawdzie zapewniali, że dolar amerykański jest silniejszy od złota i cena złota po uwolnieniu jego kursu może osiągnąć nawet poziom 8-12 dolarów za uncję, ale niewielu podzielało ten optymizm. Życie pokazało, że po uwolnieniu cena złota sukcesywnie rosła dochodząc w roku 1972 do poziomu 70 $/oz, w 1973 roku – 126 $/oz, a w 1974 roku osiągając nawet cenę niemal 200 dolarów za uncję. W 2011 roku cena złota osiągnęła rekordowy poziom 1.884,20 dolarów za uncję.

.

ceny_ropy

     Zaufanie do dolara runęło. W szczególności eksporterzy ropy naftowej spostrzegli, że posiadane przez nich zasoby dolarów znacznie straciły i nadal tracą na wartości. W tej sytuacji arabscy członkowie Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OAPEC) proklamowali embargo na dostawy ropy naftowej. Pod koniec marca 1974 roku cena baryłki ropy naftowej wzrosła z 3 dolarów do około 12 dolarów za baryłkę (rysunek powyżej). Dla zależnego od ropy uprzemysłowionego świata Zachodu ten czterokrotny wzrost ceny ropy naftowej był szokiem.

     Zauważmy jednak, że cena uncji złota już 1 lutego 1974 roku osiągnęła poziom 150 dolarów i nadal pięła się w górę. Wzrost cen złota był większy niż cen ropy naftowej. Arabowie, podnosząc czterokrotnie cenę ropy, nie uczynili nic innego jak tylko usiłowali się zabezpieczyć przed ryzykiem posiadania ogromnych ilości bezwartościowych dolarów.

.

     Ubocznym skutkiem podniesienia przez państwa arabskie cen ropy naftowej było zgromadzenie przez nie dużych zasobów pieniądza powstałych ze sprzedaży ropy naftowej po nowych wyższych cenach. Nikt nie miał pomysłu na zagospodarowanie tak ogromnych pieniędzy. Kiedy więc państwa socjalistyczne sięgnęły po tanie, jak się wtedy zdawało pieniądze, co najmniej trzy strony wydawały się być zadowolone: Zachód – ponieważ znalazł nabywców na swoje know-how (licencje i technologie), Arabowie – bo państwa socjalistyczne wydawały się być wiarygodnym kredytobiorcą pozwalającym zarobić większe odsetki niż zachodnie banki, a wreszcie państwa socjalistyczne – bo miała napłynąć do nich nowoczesna technologia.

.

podaz_dolarow     Żeby jednak korzystać w sposób niezmieniony z arabskich zasobów ropy naftowej Stany Zjednoczone musiały wykreować odpowiednio więcej pieniędzy (rysunek obok). Ponieważ rynek ropy naftowej od początku obsługiwany jest w dolarach, więc dodruk pieniądza następował w sposób naturalny wraz ze wzrostem ceny i wydobycia ropy naftowej.

.

sila_nabywcza_dolara_w_zlocie     Ujemną stroną stałego “dodruku” dolarów przez USA był spadek wartości nabywczej dolara mierzonej wartością złota (rysunek obok).

.

     Pozytywy jednak zdecydowanie przeważały: ● po pierwsze, USA w sposób nieuszczuplony mogły korzystać z arabskich zasobów ropy naftowej,

● po drugie, państwa Zachodu mogły zarobić sprzedając głodnym know-how krajom tzw realnego socjalizmu technologie i wyroby, które wychodziły z użycia,

● po trzecie, kreacja pieniądza stworzyła popyt na nowe dobra; proces ten występuje po dziś dzień i państwa prześcigają się w kreowaniu coraz to nowych pieniędzy w przeświadczeniu, że wytworzą w ten sposób popyt na nowe dobra, z reguły innowacyjne, w coraz większym stopniu niematerialne.

.

     Rozwój Zachodu jaki nastąpił w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku był bezpośrednim skutkiem szoku Nixona (15.08.1971) i wykreowaniem mas pieniądza narastających w sposób elipsoidalny. Nauka o pieniądzu stale się przeobraża, miarą ilości pieniądza są coraz to nowe agregaty. W Unii Europejskiej za taką miarę jeszcze służy agregat M3, ale w Stanach Zjednoczonych po roku 2006 nie jest on w ogóle mierzony ze względu na gigantyczne wartości jakie osiągnął.

.

     Dzięki wykreowanym masom pieniądza doszło począwszy od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku do procesu ponownej kolonizacji świata, która odbywała się na drodze pokojowej z użyciem narzędzia Foreign Direct Investment (BIZ – Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne). Do globalnej gospodarki włączone zostało co najmniej 2,5 miliarda ludzi (Chiny, Indie, państwa postsocjalistyczne) dzięki temu, że Zachód stworzył dla nich miejsca pracy.

.

     To pieniądz stworzył współczesną gospodarkę.  Nazywamy ten proces tworzenia światowej gospodarki globalizacją, choć przebiega on jedno biegunowo – pod egidą Zachodu. Dzisiejszy pieniądz ma charakter fiducjarny, nie ma żadnego pokrycia w złocie. Złoto spełnia w procesie jego kreacji rolę kwiatka do kożucha – przyciąga uwagę, ale nie wpływa na wartości użytkowe kożucha. Gdybyśmy kreowali pieniądz wyłącznie w oparciu o posiadane zasoby złota zdecydowana większość ludzi na naszym globie zajmowałaby się łupieniem innych, a nie wytwarzaniem nowych dóbr.

.

     Pierwszym, który podniósł rolę pieniądza jako czynnika kreującego popyt, a w efekcie wzrost dostatku liczony wartością PKB był John Maynard Keynes (1883-1946). Jego myśli zawdzięczamy powojenny ład uregulowany porządkiem z Bretton Woods (lipiec 1944). Wówczas powstały dwie największe instytucje finansowe współczesnego świata: Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Dodajmy, że obie powstały właściwie z niczego, bo za pożyczanymi przez nie pieniędzmi nie stoją żadne zdeponowane sztaby złota. Jednak dzięki tym instytucjom uniknęliśmy kryzysów jakie były udziałem społeczeństw po I wojnie światowej. I w okresie powojennym stale się rozwijaliśmy, a rozwój niektórych państw (Japonia, Niemcy, Francja) przeszedł do literatury ekonomicznej pod nazwą miracle – cudu gospodarczego.

.

     Dlaczego jednak doszło w tym okresie do upadku Związku Radzieckiego i rozpadu obozu państw socjalistycznych? Porządek komunistyczny, od samego początku, zbudowany był na pogardzie dla pieniądza. Jeszcze w trakcie Rewolucji Październikowej w 1917 roku znacjonalizowano w Rosji Sowieckiej bank centralny – Gosudarstwiennyj Bank, a następnie przemianowano go na Bank Ludowy RSFRR. A potem połączono z nim wszystkie pozostałe 50 banków akcyjnych. Pod koniec 1918 roku połączono aparat skarbowy z kredytowym we wspomnianym powyżej Banku Ludowym. Ostatecznie i ten bank zlikwidowano w styczniu 1920 roku. W ten sposób bankowość w Związku Radzieckim przestała istnieć. Podstawą do nabywania dóbr miały być znaki papierowe emitowane przez Centralny Budżetowo-Rozrachunkowy Zarząd przy Ludowym Komisariacie Finansów. Ale te papiery nie miały już nic wspólnego ani z systemem bankowym, który przestał istnieć, ani z tradycyjnym pieniądzem, który znikał z obrotu. China to end forced labour systemGospodarka sowiecka była w tym momencie niemal w pełni komunistyczna, bez własności i bez pieniądza. Tym samym zrealizowano ideał komunizmu – odtąd nikt nie mógł czerpać pożytku ze zgromadzonego kapitału, bo przestały istnieć instytucje, które by ten kapitał mogły obsługiwać. Odtąd wszyscy mieli jednakowo pracować i z pracy czerpać środki do przeżycia.

.

     Co prawda w okresie późniejszym przywrócono w Związku Radzieckim, a także państwach socjalistycznych, w pewnym zakresie funkcje pieniądza i obsługujący ją system bankowości jednak ze względów pryncypialnych były to rozwiązania daleko ułomne. Socjalizm/komunizm był w istocie kapitalizmem, w którym występował tylko jeden kapitalista – państwo. Z założenia zyski państwo powinno było dzielić solidarnie między wszystkich pracujących. W praktyce, w imieniu państwa występowali aparatczycy, tzw. czerwona burżuazja, która w sposób uprzywilejowany konsumowała dobra niedostępne tzw. klasie robotniczej. Podział na my – wyzyskiwani robotnicy, i wy – uprzywilejowana władza pogłębiał się. Tym bardziej, że w komunizmie słowo aparatczyka miało pierwszeństwo przed prawem.

     Ekonomia komunistyczna do końca uznawała za jedyne dobra towary, traktując usługi jedynie jako koszt wytworzenia towarów. Mentalny rozwój nauk o gospodarce zatrzymał się w komunizmie na pierwszej połowie XX wieku.

.

     Kiedy więc po szoku Nixona kreowane były przez Zachód pieniądze, dosłownie z niczego, ZSRR i pozostałe państwa socjalistyczne mogły tylko ustawić się w kolejce po kredyty, bo był to jedyny sposób pozyskania zachodniego know-how. Ale kiedy kredytodawcy przykręcili kurek transmisji know-how z zachodu na wschód i zaczęli egzekwować przepływ dóbr ze wschodu na zachód (dla spłacenia kredytów) kredytobiorcy wpadli w klasyczną pułapkę zadłużenia. To Zachód był tym, który dyktował warunki, bo Wschód był w ekonomii mentalnie kilka szczebli niżej.

.

lenin_5     Wódz i ikona komunizmu, Lenin, nauczał: „Mieliśmy zjawisko dezercji w armii, jak również i na froncie pracy: pracowałeś na kapitalistę, pracowałeś na wyzyskiwacza i dlatego oczywiście pracowałeś źle; ale teraz pracujesz dla siebie, dla władzy robotniczo-chłopskiej. Pamiętaj, że należy rozstrzygnąć kwestię czy potrafimy pracować dla siebie, gdyż w przeciwnym razie, powtarzam, naszą republikę czeka zguba […] Gospodarujcie wszyscy. Kapitaliści będą obok was – obok was będą również kapitaliści zagraniczni, koncesjonariusze i dzierżawcy, będą oni zdzierali z was setki procentów zysku, będą się przy was bogacili. Niech się bogacą, wy zaś nauczycie się od nich gospodarować i dopiero wtedy potraficie zbudować republikę komunistyczną […] I na tę naukę, naukę trudną, surową, niekiedy nawet okrutną, trzeba się zdecydować, innego bowiem wyjścia nie ma”. (Lenin, Dzieła, t.33). Niestety, nauka przyszła za późno …

.

P.S. Według Banku Światowego w 1999 roku PKB per capita Rosji wynosiło 1.339 $, a Polski – 4.340 $. Rosjanie przyjeżdżali wówczas masowo do Polski i wystawiali swoje stragany na polskich bazarach. W 2012 roku PKB per capita Rosji wynosiło 23.589 $, a PKB per capita Polski – już tylko 22.783 $. W jednym i drugim kraju ludziom powodzi się lepiej. Co się wydarzyło w międzyczasie? Napłynął kapitał zagraniczny: do Rosji – 553 mld dolarów, do Polski – tylko 248 mld dolarów (łączne BIZ do 2013 roku). Nastąpiła pokojowa kolonizacja z użyciem pieniądza.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>