Formy pieniądza (1)

.

.

Pieniądz prymitywny czyli płacidło

.

.

     Człowiek jest istotą społeczną. Wnosi swój wkład do społeczeństwa i w zamian czerpie ze społecznych wytworów. Wytwory społeczne to w znaczeniu ekonomicznym dobra, które człowiek wytwarza. Dobra materialne to towary, dobra niematerialne to służebności innych ludzi, które współcześnie nazywane są usługami. Towary mają formę materialną, usługi są niematerialne. Towarami są produkty żywnościowe (współcześnie nazywane sektorem I gospodarki) oraz produkty przemysłowe (współcześnie nazywane sektorem II gospodarki). Wszystkie pozostałe wytwory pracy ludzkiej, które mogą stanowić przedmiot wymiany są usługami czyli wzajemnym służeniem (nazywane są sektorem III gospodarki).

.

     Żeby życie w społeczności przynosiło pożytek każdemu z ludzi z osobna musi następować wymiana dóbr. Każdy z osobna wnosi coś do społeczeństwa i w zamian może z niego czerpać proporcjonalnie do wniesionego wkładu.

.

Pieniądz jest tym elementem ludzkiej kultury, który umożliwia dobrowolną wymianę dóbr w społeczeństwie.

.

     Dobra można wymieniać w różny, także niedobrowolny sposób, np. z użyciem siły. Wówczas agresor wchodzi w posiadanie dóbr pokonanego, zazwyczaj zmuszając go do dalszego wytwarzania dóbr. Nie jest to jednak wymiana dobrowolna i w dłuższym okresie czasu pokonany będzie starał się zniszczyć wytworzoną zależność.

.

     Innym sposobem wymiany dóbr jest tradycja np. • panna młoda otrzymuje wiano, które wnosi z posagiem do związku małżeńskiego, • najstarszy syn jest dziedzicem dóbr, • mężczyzna pracuje i dostarcza rodzinie dóbr, a kobieta dba o potomstwo i utrzymanie domowego ogniska itd. Wymiana dóbr wynikająca z tradycji ma jednak charakter ograniczony.

.

mesopo7     Jeszcze innym sposobem wymiany dóbr jest autorytet. Społeczeństwa hierarchiczne to takie, w których można wyodrębnić co najmniej trzy specjalizacje społeczne: • rządzących i pilnujących porządku (władca i jego drużyna), • uzasadniających porządek (kapłani) i • wyrobników czyli resztę pracującą na utrzymanie wszystkich. Wyrobnicy, z mocy autorytetu, oddawali część wytworzonych przez siebie dóbr na rzecz władcy i kapłanów tylko po to, żeby ten porządek mógł funkcjonować.

.

.

     Do czasów współczesnych wymiana dóbr odbywa się zarówno w oparciu o siłę, jak i tradycję i autorytet. Jednak największa część wymiany dóbr dokonuje się z użyciem pieniądza. Niemniej, warto zauważyć, że część starożytnych kultur, w tym Babilonia i Egipt, nie znało pieniądza. Wprawdzie w Egipcie używano sztab złota, srebra i miedzi, a od czasów XXI-XXII dynastii (1085-730 r. p.n.e.) papirusy coraz częściej wspominają o srebrze „odlanym” lub „oczyszczonym”, ale epoka pieniądza bitego miała nadejść dopiero kilka wieków później.

.

Jak zorganizowane były społeczności, kiedy nie było pisma ani płacideł?

.

     Najstarsze znane nam miasto to Jerycho. Archeolodzy odkryli 20 pozostałości kolejnych osiedli w tym miejscu. Najstarsze z nich pochodzi z około 9.000 lat p.n.e. Z Lachish-model-newokoło 5.000 lat przed naszą erą pochodzą najstarsze ślady założonego przez Fenicjan Byblos (obecny Liban). Współcześnie zamieszkałe przez około 4,4 mln mieszkańców Aleppo w Syrii założone zostało około roku 4.300 p.n.e. W przypadku Damaszku przyjmuje się, że zamieszkały był także 4.300 lat p.n.e., chociaż niektórzy badacze są zdania, że miasto istniało już 10.000 lat p.n.e. Susa w Iranie, obecnie Shush, żyła już 4.200 lat p.n.e. Egipskie Faiyum leżące na południowy zachód od Kairu było zamieszkałe już 4.000 lat p.n.e. itd. Natomiast najstarsze ślady pisma, odkryte w Mezopotamii, datuje się na rok 3.050 p.n.e.

     Powstaje zatem naturalne pytanie w jaki sposób funkcjonowały społeczeństwa przed wynalezieniem pisma, a co za tym idzie przed stosowaniem płacideł? W jaki sposób wyliczano powinności wyrobników na rzecz władcy i kapłanów? Wydaje się, że na to pytanie nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć.

.

.

Jak zmieniał się pieniądz czyli słów kilka o płacidle

.

     Pierwsze pra-pieniądze określane były mianem płacideł lub pieniędzy prymitywnych. Były to przedmioty albo towary użytkowe, które stanowiły jednostki przeliczeniowe dla ustalania wartości handlowej wymiany pozostałych dóbr. Różnorodność płacideł w różnych kulturach była znaczna:

egypt• w społeczeństwach rolniczych (Egipcie i Babilonii) – zboże (pszenica, jęczmień, owies),

• w Chinach – jedwab (i niekiedy muszle), Marco Polo (1254-1323) pisał, że środkiem wymiany w XIII wieku były sztabki soli,

• w Bretanii przed celtyckiej – brązowe siekierki o poprzecznym stylisku, w celtyckiej Bretanii niektóre sztabki żelazne,

• u Indian amerykańskich i u Eskimosów – skóry zwierząt,

• u Azteków (dzisiejszy Meksyk) – ziarna kakaowe zbierane z drzew dziko rosnących,

• w grupie dziesięciu wysp Yap w archipelagu Karolina na centralnym Pacyfiku (Mikronezja) – kamienie,

mesopota2• w Abisynii, Sumatrze, Meksyku – sól i kość słoniowa,

• w Babilonii – zboże i srebro,

• w Mongolii – maty plecione ze słomy, a także kostki herbaty,

• na archipelagu wysp Fidżi – zęby wielorybów (i niekiedy bursztyn),

• w Nowej Gwinei – muszle i sól (w Etiopii sól była środkiem płatniczym jeszcze na początku XX wieku, a według Alfreda Antona Vogela, autora Papuas und Pygmäen, muszle były środkiem płatniczym w Nowej Gwinei jeszcze w 1950 r.),

mesopota3• wśród społeczeństw rozsianych wzdłuż wybrzeży Oceanu Indyjskiego, Pacyfiku, a także na wybrzeżach Afryki, Oceanii, oraz na Bliskim i Dalekim Wschodzie – muszle (Kauri, muszla porcelanki z rodzaju cypraea, przez pewien czas była pieniądzem na niemal połowie obszaru Ziemi; początkowo wyławiana tylko na Malediwach i tam używana w handlu, z czasem rozprzestrzeniła się na cały Stary Świat i zaczęła pełnić funkcję waluty międzynarodowej),

• u Celtów – pierścienie wykonane ze złota, srebra czy brązu, czasami złoconego lub srebrzonego brązu,

• we wczesnośredniowiecznej Norwegii – sztabki żelazne o kształcie zbliżonym do siekiery,

• w starożytnej Grecji – obole, czyli pręty żelazne,

mesopota2• w Tybecie – sprasowana herbata,

• na leśnych i preriowych obszarach Ameryki Północnej – skóry niedźwiedzi, bizonów, łosi i bobrów,

• na półwyspie Koreańskim – ryż,

• w Afryce (Nigeria) – produkowane głównie w Anglii żelazne bransolety, tzw. slave1manillas (od XVII w. kupcy angielscy je sprzedawali Afrykanom, a ci nadali im podstawowe funkcje pieniądza: płacili nimi, obliczali w nich należności, gromadzili je; kiedy w 1960 r. Nigeria uzyskała niepodległość i zaczęto ściągać z rynku archaiczny pieniądz, zebrano dwa i pół miliona tych bransoletek).

• w Etiopii – pieprz,

• w Islandii – suszone ryby,

• w Rosji – głowy wiewiórek oraz futerka kun i wiewiórek,

• w rejonie Sahary (od Czadu po południową Libię) – sól,

• w XV-XVI wieku w Kongo pieniędzmi były muszle (tzw. nzimbu) oraz kawałki tkanin,

912• u Słowian – futra, miód, a przede wszystkim płatki (stąd późniejsze „płacić”); płatkami nazywano chusteczki lniane tkane bardzo starannie: „Wyrabiają też w ziemi Czechów lekkie, cienko tkane chusteczki jak siatki, których się do niczego nie używa. Cena ich u nich stała, dziesięć chustek za denara, nimi kupczą i obliczają się między sobą. Posiadają ich całe skrzynie. To ich majątek za który można otrzymać: pszenicę, niewolników, konie, złoto, srebro i wszystkie inne rzeczy” (Ibrahim ibn Jakub); co ciekawe, według znanego polskiego historyka literatury Aleksandra Brücknera (1856-1939) słowa „bogactwo” i „zboże” mają ten sam rdzeń,

• na terenie Wielkich Moraw – żelazne grzywny siekieropodobne, w Pradze – chustki-pieniądze (używane w drugiej połowie X wieku),

91• w Indiach w królestwie Gudźaratu (aż do XVIII wieku) i w imperium Wielkiego Mogoła – migdały,

• w społeczeństwach pasterskich – bydło i owce. Od bydła wzięła początek nazwa pieniądza u Rzymian (pecus – bydło, pecunia – pieniądz; stąd też znane powiedzenie cesarza Wespazjana (17.11.9 r. n.e. – 23.06.79 r. n.e.): Pecunia non olet – pieniądz nie śmierdzi, w odróżnieniu od bydła), w Indiach (rupia oznacza zarówno bydło jak i jest nazwą monety) i poniekąd w Polsce (skot – bydło, skojec – pieniądz),

• w średniowiecznej Europie – przyprawy: pieprz, goździki, cynamon (regulowano nimi nawet grzywny sądowe).

.

.

     Płacidła przetrwały do dziś pomimo powszechnego używania pieniądza, przykładowo w okresie „dzikiego Zachodu” handel między Indianami i traperami polegał na wymianie skór na wodę ognistą, perkale i strzelby,  w czasie II wojny światowej płacidłem były papierosy, a w okresie komuny w Polsce – pół litra wódki.

.

. Starożytne banki czyli świątynie .

.

     Co ciekawe, system bankowy powstał około tysiąca lat wcześniej zanim jeszcze ukształtował się właściwy pieniądz, czyli przed powstaniem pieniądza bitego. Instytucjami, które spełniały tę rolę były świątynie.

.

     W Kodeksie  Hammurabiego, który  powstał  w  epoce  staro babilońskiej  datowanej  na  lata 2005–1595  p.n.e. znajduje się szereg uregulowań, które potem miały zastosowanie w epoce pieniądza właściwego. Hammurabi był synem Sin-muballita, który panował w latach 1812–1793 p.n.e.

.

• Umarzanie zobowiązań:

.

„[Sin-muballit] W 2 i 5 roku panowania przeprowadził typowe dla okresu staro babilońskiego operacje umorzenia zobowiązań dłużniczych, co często oznaczało odzyskanie wolności osobistej przez licznych obywateli popadłych w niewolę za długi”.

.

• Powierzanie „pieniędzy”:

.

Mesopota§  V  =  100.  Jeśli kupiec agentowi handlowemu srebro na wydanie  i  prowadzenie  handlu  powierzył i z misją wysłał go, (a) agent handlowy w czasie podróży srebrem sobie powierzonym [obracał], jeżeli   tam   gdzie   przybył, zysk osiągnął, zyski  procentowe  (od)  srebra  całego,  które  wziął,  oszacuje oraz dni swoje policzy i kupca swego spłaci; § 101. jeżeli tam, gdzie przybył, zysku nie osiągnął, srebro wzięte agent handlowy podwoi i kupcowi odda,

lala§   102.   Jeśli kupiec agentowi handlowemu srebro na pożyczkę nieoprocentowaną dał i  tam  gdzie  (ten)  przybył, straty poniósł, kapitał (wyjściowy) kupcowi zwróci;

§   106.   Jeśli agent handlowy srebro od kupca  wziął i (wobec) kupca swego  wyprze  się (tego), (a) kupiec ten przed bogiem i świadkami wzięcie srebra przez agenta handlowego udowodni, agent handlowy srebra tyle, ile wziął, po  trzykroć kupcowi odda. §  107.  Jeśli  kupiec  agentowi  handlowemu  zawierzył i agent handlowy wszystko, co kupiec dał mu, kupcowi swemu zwrócił, kupiec (zaś)  wszystkiego,  co  agent  handlowy  oddał mu, wyprze się, (a)  agent  handlowy  ten  przed  bogiem i świadkami  kupcowi  udowodni  (to),  kupiec  ponieważ (wobec) agenta  handlowego  swego  wyparł się, wszystko  co  odebrał sześciokrotnie agentowi handlowemu odda,

§ 112. Jeśli obywatel w podróży znajduje się i srebro, złoto, (drogie)  kamienie  lub  „bagaże” (z) rąk swych (innemu) obywatelowi dał i do przewiezienia przekazał mu, (a) człowiek tamten wszystkiego, co  miał przewieźć, w miejscu  docelowym nie oddał i wziął (sobie), właściciel przesyłki człowiekowi temu wszystko, co miało być przewiezione i nie zostało oddane  udowodni, człowiek ten pięciokrotnie  wszystko, co zostało mu przekazane, właścicielowi przesyłki odda.

.

• Pożyczki, kredyty i lichwa:

.

21§ L Jeżeli kupiec zboże lub srebro na oprocentowaną pożyczkę dał, za 1 gur 100 sila zboża zysku weźmie (33,3%), a za 1 szekel srebra 1/6 szekla i 6 »ziaren« zysku weźmie  (36,6%),

§  A.  Jeśli obywatel srebro od kupca pożyczył i  kupiec jego zażądał ich, a nic do oddania on nie ma, (jeżeli zatem) sad swój  po  (sztucznym)  zapyleniu  kupcowi  dał i  powie  mu: „Daktyle  wszystkie, które w sadzie  wyrosną, w zamian za srebro  twoje  weź sobie”, kupiec ten nie  (może ich)  przyjąć; daktyle, które w sadzie wyrosną, tenże właściciel sadu weźmie,  a  srebro  i  odsetki  od  niego  zgodnie  z  brzmieniem tabliczki  jego kupcowi  wypłaci;  daktyle  dodatkowe,  które w sadzie wyrosną, tenże właściciel sadu (sobie) weźmie,

§   M.   Jeśli obywatel, który oprocentowaną pożyczkę otrzymał, srebra na (jej) zwrot nie ma (ale) zboże ma, zgodnie z dekretem  królewskim 155 [kupiec]  jako  zysk  [swój  ile  trzeba]  zboża  weźmie;  jeżeli  kupiec  jako  zysku  swego (za) 1 gur więcej (niż) [100  Sila zboża), albo też (za) [1 szekel srebra]  więcej  (niż)  1/6  (szekla) i 6 [„ziaren" srebra]  zażąda, utraci wszystko, co pożyczył.

§  N.  Jeśli  kupiec  [zboże  lub  srebro] dla zysku  procentowego [dał] i zysk według (tego jak) za zboże (i) srebro [...] wziął, zboża i srebra nie [...],

§  O.  [Jeśli  kupiec  zboże  lub  srebro  na  pożyczkę oprocentowaną dał i część zysku według  (tego  jak)  za  zboże  lub srebro  otrzymał),  (jeżeli)  zboża  albo  srebra  tyle  ile  (już) otrzymał,  nie  odliczył, tabliczki nowej nie spisał, albo też zysk procentowy do kapitału   (wyjściowego)  doliczył, kupiec ten zboża (lub srebra) tyle, ile wziął, podwoi i zwróci.

31§  P.  Jeśli  kupiec  zboże lub  srebro  na  pożyczkę oprocentowaną dał i kiedy   na   pożyczkę (je)   oddawał, srebro według  odważnika małego  lub  zboże  według  miary  małej dał [i],  gdy  podczas  odbierania  srebro  według  [odważnika dużego],  zboże  [według  miary  dużej]  odebrał,  [kupiec  ten] wszystko [co przyjął utraci].

§   Q.   Jeśli [kupiec zboże lub srebro] na pożyczkę oprocentowaną bez świadka  [i  kontraktu]  dał,  wszystko,  co dał, utraci.

§ R. Jeśli obywatel zboże lub srebro od kupca pożyczył i zboża  lub  srebra  na  zwrot  nie  ma,  zaś (inne)  mienie  ma, wszystko co w ręku  jego  jest  przed świadków  przyniesie (i) kupcowi swemu da; kupiec nie będzie się spierał (i) przyjmie (to),

§   102.   Jeśli kupiec agentowi handlowemu srebro na pożyczkę nieoprocentowaną dał i tam gdzie  (ten)  przybył, straty poniósł, kapitał (wyjściowy) kupcowi zwróci;

§ 111. Jeśli oberżystka (60-litrowy) antałek piwa na kredyt dała, w czasie żniw 50 sila zboża odbierze (sobie).

.

• Wakacje kredytowe:

.

§ 48 Jeśli obywatelowi, na którym dług oprocentowany ciąży, pole jego bóg Adad zalał lub powódź glebę zeń uniosła, albo też z braku wody zboże na polu nie wyrosło, w roku tym zboża wierzycielowi swemu nie zwróci, tabliczkę swą zwilży i procentów za rok ten nie da.

.

• Spółka cywilna:

.

§ U Jeżeli obywatel dał obywatelowi srebro na wspólny interes, zyski i straty, które będą, przed bogiem po równo podzielą.

.

• Ceny urzędowe:

.

41§ 121 Jeżeli obywatel w domu innego obywatela zboże składował rocznie za 1 gur, 5 sila zboża jako wynagrodzenie za składowanie da,

§ 215 Jeśli lekarz obywatelowi operację ciężką nożem z brązu wykonał, obywatela uzdrowił  lub  łuk  brwiowy  obywatela  nożem  z  brązu  otworzył  i  oko  obywatela uzdrowił, 10 szekli srebra weźmie,

§  224  Jeśli  lekarz  bydła  i  osłów  albo bydlęciu  albo  osłu  operację  ciężką  wykonał i uzdrowił właściciel bydlęcia lub osła, 1/6 szekla srebra lekarzowi jako zapłatę jego da, § 228 Jeśli murarz dom obywatelowi zbudował i wykończył go za 1sar powierzchni domu, 2 szekle srebra jako wynagrodzenie jego zostanie dane mu”, „§ 228 Jeśli szkutnik barkę o wyporności 60 gur obywatelowi uszczelnił, tenże 2 szekle srebra jako wynagrodzenie da jemu.

.

• Płace urzędowe:

.

51§ 257 Jeśli obywatel oracza wynajął, 8 gur zboża na rok da jemu,

§ 239 Jeśli obywatel żeglarza wynajął, 6 gur zboża rocznie da mu,

§ 258 Jeśli obywatel wolarza wynajął, 6 gur zboża na rok da jemu,

§ 261 Jeśli obywatel pasterza do wypasania bydła lub owiec wynajął, 8 gur zboża za rok da jemu,

§ 274 Dniówka dla rzemieślnika 5 ziaren srebra – dla folusznika, tkacza, producenta pieczęci, producenta łuków, kowala, cieśli, garbarza, murarza.

.

• Wymóg umowy pisemnej:

.

§ 122 Jeśli obywatel obywatelowi srebro, złoto lub cokolwiek innego na przechowanie zamierza dać, wszystko, co zamierza dać, świadkowi pokaże, umowę sporządzi i dopiero do przechowania da,

§ 128 Jeśli obywatel żonę sobie wziął, a umowy z nią nie zawarł, kobieta ta nie jest jego żoną.

.

[cdn]

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>