Długość życia doczesnego

 

     W myśli zachodniej życie zaczyna się z chwilą narodzin niemowlęcia i kończy, przynajmniej fizycznie, w chwili śmierci ciała. Pogrzebanie zwłok jest symbolicznym zakończeniem doczesnego życia. Chcąc przedłużyć swoje życie do wieczności człowiek wynalazł niebo i piekło, do których może trafić z zasady wyłącznie po śmierci ciała.

     W myśli wschodniej życie doczesne jest wiecznym trwaniem bez początku i bez końca, wieczną wędrówką poprzez kolejne wcielenia, a moment fizycznych narodzin i fizycznej śmierci jest tylko jednym z nieskończonej ilości epizodów o drugorzędnym znaczeniu. W każdej chwili życia można dostąpić wieczności, a moment śmierci ciała jest dla tego celu tak samo dobry jak każdy inny.
W uzupełnieniu tej koncepcji najgenialniejszy umysł japońskiego buddyzmu, Kigen Dogen, w dziele Shobogenzo (skarbiec otwartego oka umysłu) twierdził, że każda istniejąca rzecz jest czasem i że każdy z milionów przedmiotów tego świata, każda istota z osobna jest całym światem. „Gdy człowiek uprzytomni sobie ten fakt [wówczas zauważy], że każdy przedmiot, każda żyjąca istota jest całością, mimo że ona sama nie zdaje sobie z tego sprawy. Ponieważ nie ma innego czasu niż ten, każde istnienie-czas jest całym czasem: jedno źdźbło trawy, każdy przedmiot jest czasem. Każdy moment czasu zawiera w sobie każde istnienie i każdy świat. … Nie uważaj czasu po prostu za upływający; nie myśl że upływanie jest jego jedynym działaniem. Aby czas mógł upływać, musiałby istnieć rozdzielnie [między nim a rzeczami]. Czas nie istnieje poza nami, czas jest w nas.

   W kulturach afrykańskich nie istnieją struktury gramatyczne języków zdolne wyrazić przyszłość na więcej niż dwa do czterech lat naprzód. Podobnie rzecz ma się do wyrażania przeszłości, która zaczyna się na krótko przed urodzeniem człowieka. Rzeczywisty czas, w którym funkcjonuje cały świat, jest rozciągnięty między mikroczasem (sasa, upływ czasu i pamięć jednostkowa), a makroczasem (zamani, upływ czasu i pamięć wspólnoty). W życiu człowieka na ziemi wyróżnia się następujące etapy: urodziny, pokwitanie, inicjację, małżeństwo, prokreację, starość, śmierć ciała, wejście do wspólnoty tych co odeszli, wejście do świata duchów (do świata duchów wstępuje się dopiero kiedy zanika pamięć o zmarłym wśród żyjących). Życie doczesne człowieka rozpoczyna się, zatem, krótko przed urodzeniem, a kończy dopiero po wstąpieniu do świata duchów. Dla Afrykańczyków nie istnieje przyszłość nawet w przybliżeniu podobna do tej, która występuje w myśli zachodniej i wschodniej, a na oznaczenie przestrzeni i czasu używają tego samego słowa.