O zysku

.

.

… w czasach kiedy nie było jeszcze pieniądza

.

.

mezo1.

.

    O tym w jaki sposób wyglądało gospodarowanie w starożytnej Mezopotamii (głównie południowej części czyli Babilonu) w okresie od III do I tysiąclecia przed naszą erą wiemy z setek tysięcy glinianych tabliczek znalezionych na Bliskim Wschodzie, głównie na terenach obecnego Iraku. Teksty pisane były w języku sumeryjskim i akadyjskim.

.

Uprawy: Uprawiano pszenicę (w III tysiącleciu p.n.e.), a potem uprawiano głównie jęczmień. Oprócz zasiewów powszechnie zakładano sady palm daktylowych. Uprawy fig, jabłoni, granatów i winorośli miały charakter niszowy. Spośród warzyw zdecydowanie dominowała cebula.

.

Hodowla: Najważniejszym zwierzęciem hodowlanym były owce. Dostarczały wełny mezo_rolnictwodla wyrobu ubrań. Tekstylia były też najważniejszym produktem eksportowym Mezopotamii. Oprócz wełny owce dostarczały produktów mlecznych i mięsa. W mniejszym stopniu przedmiotem hodowli były kozy.

     Poza tym hodowano woły, z przeznaczeniem do ciągnięcia pługa (jeden pług ciągnięty był początkowo przez 2 woły, a I tysiącleciu p.n.e. z zasady przez 4 woły). Z krów pozyskiwano skóry, mięso i produkty mleczne. Osłów używano jako zwierząt jucznych i wierzchowych.

.

Rzemiosło: Koncentrowało się na:

• tkactwie (tkacze, folusznicy – obróbka tkanin i czyszczenie ubrań, pracze, blicharze – wybielanie płótna, garbarze),

• wytwarzaniu żywności (piekarze, browarnicy, wytłaczarze oleju, cukiernicy, rzeźnicy) i naczyń (garncarze),

• obróbce metali (kowale, złotnicy, brązownicy),

• budownictwie (cieśle, budowniczowie, kamieniarze, wyplatacze mat).

.

Zasoby naturalne: glina, bitum, trzcina, niewielkie ilości kamienia budowlanego i drewna, przede wszystkim sosna, wierzba, topola, palma daktylowa.

.

Eksport: wyroby tekstylne i w mniejszym stopniu rolne.

.

Import: metale, drewno budowlane, kamień budowlany, wyroby luksusowe.

.

Gospodarstwa: Funkcjonowały targowiska, o których jednak niewiele wiemy, bo mezo2tabliczki nie informują o nich. Za to posiadamy bogatą wiedzę o dwóch rodzajach gospodarstw instytucjonalnych: pałacowych i świątynnych. Pałac był gospodarstwem władcy. Był związany z organizacją państwa. Świątynie miały charakter lokalny, miejski.

.

     Oba te rodzaje gospodarstw posiadały ogromne połacie ziemi wraz z kanałami nawadniającymi, oraz wielkimi stadami bydła, owiec i kóz. Administrowanie dobrami powierzano w znacznym stopniu osobom z zewnątrz (administratorom, przedsiębiorcom) i wykonywano je w trojaki sposób:

• personelem własnym gospodarstwa za racje żywnościowe lub jako wynagrodzenie za świadczone przez nich usługi; do tej uprawy/hodowli ściągano także przymusowo okoliczną ludność,

• przez nadawanie ziemi w zamian za służbę, głównie wojskową,

• przez dzierżawienie ziemi w zamian za część plonów. Z tej grupy wywodzili się przedsiębiorcy.

.

Poniżej umowa dzierżawy stada świątyni w Uruk dla prywatnego przedsiębiorcy/ryzykobiorcy z VI wieku p.n.e.

Epic of Gilgamesh Tablet 11.i (from Gardener and Maier, 1984)„(Odnośnie do) 37 baranów, 150 młodych baranów, 1065 owiec, 590 młodych baranów, razem 1842 sztuki; 7 kozłów, 45 młodych kozłów, 83 kozły, 73 młode kozy, razem 208 kóz; wszystko razem 2050 owiec i kóz, własność Pani Uruk i (bogini) Nanaja znajdujących się w Tagritain (Tekrit): z rozkazu Balszazzara (Baltazara), następcy tronu, Zeria, rezydent świątyni Eanna … i pisarze Eanny przekazali te 2036 [błąd zamiast 2050] owiec i kóz Nanaja-ahu-iddinowi … na wypas. Od czwartego miesiąca 13. roku króla Nabonida będzie dostarczał Pani Uruk młode zwierzęta i owczą, i kozią wełnę, jak następuje: corocznie

od każdych 100 owiec (da) 66 2/3 baranków i owieczek,

od każdych 100 kóz (da) 66 2/3 młodych koziołków i kózek,

od każdego barana (da) 1,5 miny (0,75 kg) wełny,

od każdej owcy (da) 1,5 miny (0,75 kg) wełny,

od każdego kozła (da) 5/6 miny (0,42 kg) włosia,

od każdej kozy (da) 5/6 miny (0,42 kg) włosia,

od każdych 100 owiec i kóz, 10 padłych owiec i kóz Eanna odliczy od tego rachunku.

Nanaja-ahu-iddin ponosi odpowiedzialność za wypas owiec i kóz. Oprócz 20 baranów, 400 owiec, 160 młodych baranów, 320 młodych owiec, w sumie 900 owiec, (i) 50 kozłów, 20 młodych kozłów, 30 młodych kóz, w sumie 100 kóz; w sumie 1000 owiec i kóz, które przyprowadzi w pierwszym miesiącu 13. Roku do zagrody Nabu-nasira [jego brata] jako część ciążącego na nim (wcześniejszego) zobowiązania. Oprócz (innych) wcześniejszych zobowiązań, które na nim ciążą. (Umowę spisano) w obecności Zeria, rezydenta świątyni Eanna. (Świadkowie, pisarz. Spisano w) Uruk, 30. dnia dziewiątego miesiąca 12. roku Nabonida, króla Babilonu” (20. grudnia 544 roku przed Chr.). Tekst nr 5 = YOS 6, 155 (por. van Driel 1993, 223).

.

Przedsiębiorcy / ryzykobiorcy: Prowadzenie działalności gospodarczej na mezo4własny rachunek, zarządzanie mieniem powierzonym czy wyliczanie należności podatkowych miało charakter, który dziś nazwalibyśmy normatywnym. Polegało to na naliczaniu wyniku (zysku, efektu, należności) w oparciu o majątek (własny, powierzony).

.

     Jeśli przedsiębiorca otrzymał w zarząd stado owiec to był zobowiązany odprowadzić właścicielowi corocznie określoną ilość wełny i skór, ewentualnie innych pożytków wynikających z hodowli stada, niezależnie od osiąganych przez niego wyników w hodowli.

     Jeśli przedsiębiorca otrzymał w zarząd gospodarstwo rolne (połać ziemi) wówczas był zobowiązany do odprowadzenia części zbiorów, niezależnie od wyników zbiorów.

.

     Zobowiązania spisywane były przed podjęciem obowiązków zarządcy. Związane było z tym ryzyko. Zdarzenia losowe mogły spowodować większe lub mniejsze zbiory. Przedsiębiorca mógł się nadzwyczajnie wzbogacić lub stać się niewypłacalnym. I wówczas, w skrajnym przypadku, z bogacza stawał się niewolnikiem. A jeśli zdarzyło mu się umrzeć, wówczas w niewolę brana była jego rodzina.

.

mezo6Zyski: Oczywiście, w Mezopotamii nie znano pieniądza. Jego wynalezienie nastąpi dopiero około VII wieku p.n.e. na zachodnich wybrzeżach współczesnej Turcji (wówczas Lydia). Przez kucie metalu, wówczas naturalnie występującego stopu złota i srebra (elektron), uzyskiwano krążki o podobnym kształcie i masie. Każdy krążek miał tę samą wartość wynikającą z zawartości kruszcu. Wynalazek tyleż prosty, co genialny.

.

Płacidła: W Mezopotamii używano płacideł: w drobnych codziennych transakcjach – jęczmienia, a w rozliczeniach kupieckich – srebra (na wagę). Nadwyżki wynikające z gospodarowania kumulowano w grudkach i odlewach srebra. Zwyczajowo posagi panien wnoszone były w srebrze.

.

     Poniższy tekst z połowy III tysiąclecia p.n.e. pokazuje w jaki sposób prowadzono babilonrozrachunki:

„150 litrów śmietany ustalone jako zobowiązanie, 270 litrów sera: (wszystko to od) Namadama.

125 litrów śmietany, 224 litry sera: (wszystko to od) Masagnudi.

100 litrów śmietany, 180 litrów sera (od) Urszugalama.

75 litrów śmietany, 136 litrów sera (od) ANszeszmu.

Razem 450 litrów śmietany, ustalone jako zobowiązanie, (i) 810 litrów sera.

Śmietana i ser są własnością Baranamtary, żony Lugalandy, władcy Lagasz.

Eniggal, nadzorca, sporządził ten raport na polu Enegubade’a, podczas inspekcji stada krów. Czwarty rok.” Tekst nr 4 (=NIK 1, 259; Selz, 1989, 481n).

.

     Wprawdzie nie było jeszcze pieniądza, ale metalami handlowano. Tyle, że w kawałkach, na wagę. Zysk na cynie wynosił około 100%, a na tekstyliach ponad 200%.mezo8

„Do Puzur-Aszura mów: tak (mówi) Ikaya: dlaczego narzekasz (w tej sprawie): ‘Kto ciągle sprzedaje cynę za miedź kiepskiej jakości w Turhunit?’ Gdy Suea przybył z (cyną), sprzedawało się cynę w kawałkach (tylko) po kursie 9:1 lub 10:1, a ja wysłałem ci (miedź nabytą) po kursie 11:1. Niech (bóg) Aszur i bóg braterstwa będą moimi świadkami. (Tylko) 2 kg twojej cyny dałem Hannanum po kursie 15 kg miedzi kiepskiej jakości za 0,5 kg cyny i on zabrał miedź (?).” Tekst nr 15 (=Dercksen 1996, 136 422)

.

Złoto: Występował także obrót złotem, chociaż ze względu na rzadkość jego występowania, a tym samym dużą wartość podlegał różnym ograniczeniom: „(w mezo9sprawie) tabliczki z wyrokiem Miasta [miasta Aszur], dotyczącego złota, którą ci wysłaliśmy – tabliczka straciła moc obowiązującą. Dotychczas nie ustaliliśmy żadnej normy odnoszącej się do złota, obowiązuje więc stara zasada: Asyryjczycy mogą sprzedawać złoto między sobą, (ale) zgodnie z treścią na steli (z prawami), żaden Asyryjczyk, kimkolwiek by był, nie może dać złota żadnemu Akadyjczykowi [=Babilończykowi], Amorycie ani Subarejczykowi. Kto tak czyni, przypłaci życiem.” (Veenhof 1995, 1733).

.

Centra biznesu: Świątynie czerpały pożytki wynikające z administrowania posiadanymi przez nie dobrami, jak i dobrami otrzymywanymi od wiernych za spełnianie funkcji kultowych (prebendy). W Mezopotamii występowało przymusowe świadczenie na rzecz świątyń – dziesięcina, czyli obowiązek oddawania dziesiątej części pożytków na rzecz kapłanów. Dziesiątej części z upraw, hodowli, handlu, mezo11rzemiosła, słowem wszystkiego co ten pożytek mogło przynieść. „[X] sztab miedzi po 120 kg, 4 sztaby miedzi po 90 kg każda, 90 g podłużnych kawałków brązu, 3 paciorki (w kształcie nerki) z karnelolu, 3 kamienie „rybie – oczka”, 8 kamieni …, 9 litrów białego koralowca, 3 kamienie …, 2,75 kg kości słoniowej, 30 palców [miara długości] …, 1 drewniany pręt z miedzianym …, 1 grzebień z kości słoniowej, 0,5 kg miedzi zamiast podatku należnego w postaci kości słoniowej, 1,5 kg kamienia ellegu, 2 ziarna antymonu (?), 24,9 g substancji merahdu, 1 (?) kontuar z trzciny z (kraju) Magan, 24,9 g …, 124,5 g substancji arazum, 16,6 (+) g substancji hulũmum: (wszystko to) z wyprawy do Dilmun; (zapłacone jako) dziesięcina dla bogini  Ningal z ich (kupców) własnego majątku”. Tekst nr 12(=UET 5, 678; Leemans 1960, 25n).

Za to prebendy były dziedziczone i dzielone spadkami między potomstwo.

.

Bankowość: Rolę banków pełniły świątynie. Bogaci kupcy tworzący elity miast często zaangażowani byli w gospodarkę świątynną. Nie należy przeceniać roli religijnej świątyń. Role gospodarcza, religijna i administracyjna przeplatały się wzajemnie. Wyżsi rangą urzędnicy świątyń z reguły wywodzili się z miejscowych elit (ówczesna „burżuazja”), nierzadko z jednego tylko rodu. Interesy publiczne i prywatne przeplatały się ze sobą. „Zabidaja … dobrowolnie oddał (świątyni) Eanna swe udziały w działce w (miejscowości) Kar-Nanaja, częściowo obsadzonej drzewami, a częściowo niezabudowanej, które posiada wspólnie z Szumu-ukinem [jego synem] i Zerią [jego bratem] oraz 200 miar (własnych) i  swego (drugiego) syna, Nadnaję, jako rekompensatę za brakujące owce, które miał w swojej pieczy. W porze żniw Zabidaja otrzyma przydział, tak jak (inni) rolnicy. (Królewskim) rezydentem w Eanna był wówczas Amurru-damiq, a Marduk-szakin-szumi administratorem świątyni Eanna. Uruk, 28. Du’uzu, 10. roku Nabopolasara , króla Babilonu” (=9. czerwca 616 roku przed Chr.). Tekst nr 7 (=TCL 12, 18).

.

Spółki: Dla prowadzenia działalności handlowej, z reguły eksportowej i importowej, mezo12kupcy łączyli swoje majątki.  Wiązało się to z koniecznością poniesienia znacznych nakładów. System ceł i różnego rodzaju opłat był znacznie rozbudowany. „Z (miasta) Wahszuszana do Szalatuwar każdy z nas musiał zapłacić po 0,96 kg miedzi jako cło za paszę dla osłów i noclegi w gospodach. Dodatkowo pobrali po 0,17 kg za każdego osła opłaty mostowej. 1 kg miedzi (wyniósł koszt) paszy dla osłów w Szalatuwar. Aż do Buruszhattum musieliśmy zapłacić 1,25 kg. Od każdego osła pobrali opłatę mostową (w wysokości) 0,125 kg. 0,75 kg (kosztowała) pasza dla osłów i żywność dla służącego w Buruszhattum. 1,25 kg miedzi wręczyłem do rąk Arwanachszu”. Tekst nr 14 (=Bilgiç i Günbatti 1995 nr 34).

„Akadyjczyk lub Amoryta, który wziął pożyczkę w srebrze, jęczmieniu lub towarach z przeznaczeniem na wyprawę handlową, przedsięwzięcie w spółce lub jako zaliczkę bez oprocentowania na podróż w interesach – jego dokument jest ważny; musi zapłacić zgodnie z umową.” Tekst nr 16b (=Krauss 1984, 174 § 8).

Kodeks Hammurabiego mówi o spółkach w paragrafie § U Jeżeli obywatel dał obywatelowi srebro na wspólny interes, zyski i straty, które będą, przed bogiem po równo podzielą.

.

Dzierżawa podatków: Podatki, czyli świadczenia na rzecz społeczności, są tak stare jak życie człowieka w społeczności. Bez podatków nie byłoby społeczności.

.

mezo13     Pałac panującego sprzedawał przedsiębiorcom / ryzykobiorcom prawo do poboru opłat dzierżawnych i podatków. Przedsiębiorca tuż przed żniwami wpłacał pałacowi należne w srebrze należne mu opłaty dzierżawne i podatki, a sam dochodził tych opłat w naturze od tych, którzy pola pałacowe uprawiali lub winni byli pałacowi podatki (w naturze). Transakcja odbywała się na ryzyko przedsiębiorcy. Jeśli po zapłaceniu pałacowi, nie udało mu się później wyegzekwować należności od rolników wówczas przepadał mu majątek, a nawet wraz z rodziną popadał w niewolę. Jak łatwo się domyśleć, przedsiębiorcy łupili rolników do granic możliwości. Jeśli na przednówku rolnicy nie mieli co jeść, wówczas przedsiębiorcy pożyczali im produkty rolne na wysoki procent. Rolnicy stopniowo popadali w coraz większą zależność od przedsiębiorców. Pałac próbował niekiedy zapobiec temu wyzyskowi rolników, na przykład unieważniając dokumenty wiążące rolników: „Ktokolwiek dał jęczmień lub srebro Akadyjczykowi lub Amorycie [jako pożyczkę] na procent lub jako … pożyczkę [lub jako …] i spisał stosowną umowę w tej sprawie – z woli króla, który przywraca sprawiedliwość w kraju, jego dokument jest nieważny. Nie może on [wierzyciel] odzyskać tego jęczmienia lub srebra zgodnie z postanowieniami niniejszego dokumentu.” Tekst nr 16a (=Krauss 1984, 170 § 3).

.

     A niekiedy pałac korygował zobowiązania przedsiębiorcy. W szczególności, jeśli rolnik okazywał się być niewypłacalny, wówczas pałac darował przedsiębiorcy część należności. „Jeśli kupiec, który obracał towarami dostarczanymi przez pałac, mezo14przedstawił pałacowi skrypt dłużny dotyczący zaległych należności dzierżawcy na towary, które jakoby otrzymał od pałacu, i jeśli później otrzymał skrypt dłużny od dzierżawcy, to znaczy, jeśli nie otrzymał towarów wymienionych w swym skrypcie ani od pałacu, ani od dzierżawcy – ponieważ król umorzył długi dzierżawcy, kupiec ten złoży przed bogiem następującą przysięgę: „Naprawdę nie otrzymałem od dzierżawcy niczego, co zapisano w skrypcie”; po złożeniu przysięgi przedstawi skrypt dłużny, który otrzymał od dzierżawcy. Odbędzie się spotkanie, sporządzi się rozliczenie, odejmie się to, co zapisano w skrypcie, który kupiec otrzymał od dzierżawcy od tego, co zapisano w skrypcie, który kupiec przekazał do pałacu”. Tekst nr 16c (Krauss 1984, 176 § 11).

.

     Tak samo było z podatkami na rzecz świątyń, czyli dziesięciną. Przedsiębiorca / ryzykobiorca płacił wyliczony podatek dla świątyni, a następnie zbierał go od ludności. Dzierżawa podatków odbywała się na ryzyko przedsiębiorcy / ryzykobiorcy. „Szamasz-mezoyszumu-ukin, syn Bel-ibni z rodu Nabunnaja powiedział, co następuje, do Ina-Esangila-Iilbur, administratora świątyni  w Sipar i do pisarz świątyni w Ebabbar, przysięgając na bogów Bela, Nabu i króla Dariusza: „zgodnie ze skryptem dłużnym na dziesięcinę (w) jęczmieniu z ósmego roku Dariusza, króla Babilonu, króla wszystkich krajów, wystawionym na imię Szamasz-aplu-usura, dzierżawcy dziesięciny i zgodnie z tym, co on (Szamasz-aplu-usur) mi poleci, dostarczę do magazynów boga Szamasza (ilość jęczmienia wymienioną w skrypcie) i dodatkowo 36 litrów na każde 180 litrów (jęczmienia).” Tekst nr 18 (=Jursa 1998, nr 4).

.

Pobór opłat: Poborcy podatkowi, gdyby czerpać naszą wiedzę z Nowego Testamentu, byli zawodem nielubianym. W imieniu panującego, ale na własny rachunek, pobierali podatki i inne zobowiązania należne władcy od jego ludu. Opłaty wynikały między innymi z użytkowania kanałów i mostów.

mezox„Co się tyczy poboru opłat za żeglugę w górę i w dół rzeki przy moście i nabrzeżu powierzone Guzanu, namiestnikowi Babilonu, które wydzierżawił Szirku, syn Iddinaja Szirku, syn Iddinaja (ma prawo do) połowy dochodu z mostu Guzanu, namiestnika Babilonu, wspólnie z Muranu, synem Nabû-mukin-apli, Nabû-bullissu, synem Guzanu, Harisanu i Iqupu, ˂synami˃ Nergal0ibni, strażnikami mostu. Szirku, syn Iddinaja i Muranu, syn Nabu-mukin-apli z rodu Massar-rukubi przekazali (to prawo) na Bel-asua, syna Nergal-uballit z rodu Mudammiq-Adad i Ubaru, syna Bel-ahhe-eriba z rodu Massar-rukubi w zamian za miesięczną opłatę w wysokości 124,5 g białego srebra próby 87,5%.

Bel-asua i Ubaru pobiorą opłatę od wszystkich statków cumujących przy moście. Podczas nieobecności Szirku, Bel-asura i Ubaru nie będą przekazywać (pozostałym wspólnikom) żadnej części miesięcznego dochodu w srebrze z mostu Szirku, Muranu i ich wspólników. Bel-asua i Ubaru przedstawią Szirku i strażnikom mostu raporty z obrotów na moście. (Świadkowie, pisarz. Spisano w) Babilonie, pierwszego dnia w Taszritu, 26. roku  Dariusza, króla Babilonu i króla wszystkich krajów.” (1. października 446 roku przed Chr.). Każda ze stron otrzymała jeden egzemplarz umowy. Tekst nr 17 (=TCL 13, 196 // Pinches, Peek, 18).

.

[ciąg dalszy nastąpi]

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>